Израилийн ирээдүйг тодорхойлж болох цэргийн албаны тухай хурц маргаан

Уурласан жагсагчид Израилийн аюулгүй байдлын хүчнийг “нацистууд” гэж буруутгаж байгаа ч энэ нь Лондон эсвэл Парисын гудамж дахь Палестиныг дэмжигчдийн жагсаал биш, харин цагаан цамц, хар малгай, урт хар хүрэм өмссөн олон зуун хэт ортодокс эрчүүд цэргийн цагдаатай сөргөлдөж буй Израилийн голд болж буй үзэгдэл юм гэж Би-Би-Си бичжээ. 10 дугаар сарын эхээр Иерусалим, Тель-Авивын дунд орших Модиин хотод цэргийн албанд ирээгүй харедим залууг баривчлахаар цагдаа ирсэн нь сүүлийн саруудад Израилийн нийгмийн хамгийн гүн хагарлын нэгийг ил гаргасан олон мөргөлдөөний нэг байв.

Нэгэн цагт өчүүхэн цөөнх байсан хэт ортодоксууд одоо хүн амын 14 орчим хувийг эзэлж байгаа бөгөөд төрөлт бусад израильчуудынхаас хамаагүй өндөр хэвээр байна. Өсөлт ийм хурдтай үргэлжилбэл 2050 он гэхэд тэд Израилийн еврей хүн амын гуравны нэгийг бүрдүүлж магадгүй. Шашны бүрэн цагийн суралцахуйд нь зориулсан тэтгэмж засгийн газарт жилд 35 тэрбум шекелийн зардал гаргадаг бөгөөд саяхныг хүртэл тэд цэргийн албанаас чөлөөлөгддөг байжээ.

Хэт ортодоксуудын хувьд хамгийн том асуудал бол уламжлалт шашны сургууль буюу ешивагийн оюутнуудыг Израилийн армид алба хаахаас чөлөөлөх эрхийг хадгалах явдал бөгөөд энэ нь Холокостын дараа сэргэхийн төлөө тэмцэж байсан цөөн тооны амьд үлдэгчдийн нийгэмлэг байсан Израилийн төрийн эхэн үеэс уламжлагдсан юм. Гэвч 10 дугаар сарын 7-ны халдлагын дараа Израиль олон фронтод дайтаж, илүү хүнд байдалд ороход тэд цэрэг татлагын армид бараг оролцохгүй байгаа нь улам маргаантай болсон. Шашны оюутнууд, раввинууд нь залуус цэрэгт явбал нийгэмлэгээсээ холдуулах нөлөөнд өртөнө гэж үздэг.

Израилийн тэргүүлэх улс төрийн зөвлөх, санал асуулгын шинжээч Далиа Шейндлиний хэлснээр энэ асуудал Нетаньяхугийн хувьд нэн чухал бөгөөд ялангуяа баруун жигүүрийнхэн еврей нийгэмлэгийн бүх хүн дайнд алба хааж, олон нь амь үрэгдэж байхад засгийн газар бүх нийтийн чөлөөлөлтийг хамгаалж байгаад уурлаж байна. Хоёр жилийн өмнө Дээд шүүх хэт ортодокс эрчүүдийг цэргийн албанаас чөлөөлөх нь үндсэндээ хүчингүй гэж шийдвэрлэсэн бөгөөд харедим нийгэмлэг олон зуун мянган хүний жагсаал хийж, гол хурдны замуудыг хааж хариу үйлдэл үзүүлжээ.

Харедим нийгэмлэгийг уламжлал ёсоор Европ гаралтай еврейчүүдийг төлөөлдөг Тора Иудаизмын Нэгдэл (UTJ), Хойд Африк, Ойрхи Дорнод гаралтай еврейчүүдийг төлөөлдөг Шас гэсэн хоёр нам төлөөлдөг. Хоёулаа Нетаньяхугийн эвсэлд байж, Дээд шүүхийн шийдвэрийн хэрэгжилтийг хаахыг оролдсон. Нетаньяхугийн гол өрсөлдөгч болсон төвийн барууны улс төрч Гади Айзенкот “Шилдэг хүү, охидоо тулалдаж, амиа золиослохоор илгээдэг улс төр доторх төр оршин буй бодит байдлыг тэвчиж чадахгүй” гэж мэдэгдсэн бол UTJ намаас нэр дэвшигч Элиаким Старк цэргийн албанаас зайлсхийж буй эрчүүдийн байдлыг Холокостын үеийн еврейчүүдийн хавчлагатай зүйрлэснээр улс төрийн бүх хүрээнээс хатуу шүүмжлэл дагуулжээ.

Шейндлиний үзэж байгаагаар Шас, UTJ чөлөөлөлтөөс татгалзахгүй байгаа нь Нетаньяхугийн эвсэл 2022 онд 64 суудал авсан шиг дэмжлэгээ сэргээж чадахгүй байгаа гол шалтгаануудын нэг бөгөөд одоо тэд санал асуулгаар 50-52 суудал авч байна. Тэдгүйгээр Нетаньяхугийн эвсэл Кнессетэд олонх болоход шаардлагатай 60 гаруй суудалд хүрэхгүй. Нетаньяхугийн бүх өрсөлдөгч хэт ортодоксуудын чөлөөлөлтийг зогсоож, цэрэг татлагаас татгалзсан байгууллага, хувь хүмүүсийн санхүүжилтийг танахыг дэмжиж байгаа тул Шас, UTJ одоогоор өөр явах газаргүй мэт байна.

Энэ жил Шас, UTJ-ийн уламжлалт үзлээс ангид гэж өөрийгөө танилцуулсан Харедимын олон нийтийн нам шинээр гарч ирж, хэт ортодоксууд мөн чанараа хадгалан Израильд илүү хувь нэмэр оруулах буулт санал болгож байна. Хэт ортодокс нийгэмлэгт анх удаа хоёр эмэгтэй нэр дэвшигч дэвшүүлсэн бөгөөд тэдний нэг Зива Гинз бүрэн цагаар Тора судалдаг хүн суралцсаар байж, бусад нь харедим хэвээрээ алба хааж болох хүрээнд Израилийн бусад залуучуудын хамт алба хаах ёстой гэв. Харин The Economist сэтгүүлийн сурвалжлагч Аншел Пфефферийн хэлснээр ихэнх нь раввиныхаа үгийг дагадаг харедим сонгогчдыг ятгахад хэцүү бөгөөд хэт барууны Итамар Бен-Гвирийн Еврей хүч нам тэдний дунд байр сууриа ахиулж байна.

Аль ч эвсэл олонх болоход ойртохгүй байгаа тул сонгуулийн дараа ажиллах чадвартай эвсэл бүрдүүлэхийн төлөө их хэмжээний наймаа өрнөх нь гарцаагүй. Шейндлиний хэлснээр аливаа жижиг нам хаан тодорхойлогч болж болох ч сөрөг хүчний намууд харедим намуудыг цэрэг татлагын асуудалд ноцтой буулт хийнэ гэсэн амлалтгүйгээр татахыг хүсэхгүй, учир нь тэд мөрийн хөтөлбөрөө яг энэ асуудал дээр тулгуурлаж байна. Энэ удаа хэт ортодокс намууд хаан тодорхойлогч бус, хааныг унагахад туслагч болж магадгүй юм.