Харилцаа холбооны компаниуд тухайн улсаас гарахдаа ардаа үлдээдэг зүйлс

Зургийг Акил Мазумдер (Akil Mazumder) Pexels-ээр дамжуулан авав. Pexels-ийн лицензийн дагуу ашиглав.

Энэхүү нийтлэл нь Global Voices-ийн 2026 оны 10 дугаар сарын “Том технологи ба авторитаризм” нэртэй онцлох цувралын нэг хэсэг юм. Энэ цувралаар бид Том технологийн компаниуд авторитар засгийн газар, тэдний үйл ажиллагааг хэрхэн дэмжиж, мөн саатуулж байгааг, эдгээр сонголт Дэлхийн өмнөд хагаст хэрхэн нөлөөлж буйг судалж байна. Та энд хандив өргөж, энэхүү сурвалжлагыг дэмжих боломжтой.

Мьянмарт цэргийн эргэлт гарснаас хойш жил гаруйн дараа буюу 2022 оны 3 дугаар сард Норвегийн харилцаа холбооны аварга компани Теленор (Telenor) тус улс дахь охин компаниа M1 Group-д худалдаж, бараг найман жил үргэлжилсэн үйл ажиллагаагаа зогсоов. Гэвч Мьянмараас гарсан нь компанийн гарах шийдвэрийг тойрсон маргааныг намжаасангүй. Харин ч яаран гарсан энэ алхам дараагийн дөрвөн жилийн турш компанийг салгалгүй мөрдөв.

Түүнээс хойш иргэний нийгэм болон хохирсон иргэдийн шүүмжлэл, нэхэмжлэл, шүүхийн маргаан компанийг дагасаар байна. Энэ оны 9 дүгээр сард Норвегийн эрх баригчид тус улсад хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэгт туслалцаа үзүүлсэн, мөн худалдааны үеэр хориг арга хэмжээнд хамаарах хяналт тандалтын тоног төхөөрөмж шилжүүлсэн гэх үндэслэлээр Теленорын эсрэг эрүүгийн мөрдөн шалгалт эхлүүлснээр хяналт шалгалт оргил цэгтээ хүрэв. Хэдхэн хоногийн дотор Норвегийн шүүх Теленорын Мьянмар дахь хуучин хэрэглэгчдийн бүлгийн нэрийн өмнөөс гаргасан бүлгийн нэхэмжлэлийг хэлэлцэхийг зөвшөөрөв.

Мөрдөн шалгалт эхэлсний дараа Теленор байр сууриа дахин илэрхийлж, өөр ямар ч хувилбар ажилтнуудын амь насыг эрсдэлд оруулах байсан гэж мэдэгдэв. Гэсэн хэдий ч компанийн энэ бэрхшээл харилцаа холбооны олон үндэстэн дамнасан компанид хэзээ нэгэн цагт тулгарч болох илүү өргөн асуултыг дэвшүүлж байна: компани “өндөр эрсдэлтэй зах зээл”-ээс гарахаар шийдвэл түүний хариуцлага хаана дуусах вэ?

Цэргийн дэглэмийн үед Теленор хяналт тандалтад туслах, тэрс үзэлтэн болон идэвхтнүүдийн хувийн мэдээллийг хүлээлгэн өгөх, мэдээлэл авах боломжийг хязгаарлах зэрэг засгийн газрын шаардлагатай тулгарсан. Ийм зах зээлд үлдэх нь цаашид боломжгүй болж ч магадгүй. Харилцаа холбооны операторын хувьд асуудал нь зүгээр л зах зээлд үлдэх үү, гарах уу гэдгийг сонгоход бус, харин хэрэглэгчдэд учрах хохирлыг аль болох багасгаж, тэднийг илүү эмзэг байдалд оруулахгүйгээр гарч чадах эсэхэд оршино. Харамсалтай нь, Теленор үүнийг хийж чадсангүй.

Үндэстэн дамнасан компаниудын хөрөнгө худалдах ердийн хэлцэл үйлдвэр, тоног төхөөрөмж, бараа материал зэрэг биет болон арилжааны хөрөнгөд голлон төвлөрдөг. Харин харилцаа холбооны охин компани худалдах нь огт өөр асуудал юм.

Интернэт холболт, дижитал мэдээллийн хаалгач болохын хувьд харилцаа холбооны компаниуд байршлын бүртгэл, төхөөрөмжийн бүртгэл зэрэг хэрэглэгчийн эмзэг мэдээллийг хянадаг. Тэд мөн тагнан чагнах системийн гол зуучлагч болдог бөгөөд сүлжээний холболтыг таслах техникийн чадамжтай. Худалдах үед компани зөвхөн дэд бүтэц, арилжааны хөрөнгө бус, сая сая хэрэглэгчийн хөдөлгөөн, мөрийг ил болгож чадах систем, мэдээллийг ч хүлээлгэн өгдөг.

Худалдан авагчийг нягт шалгаж, шилжүүлэгтэй холбоотой эрсдэлийг үнэлэхгүй бол компанийн худалдаа хэрэглэгчдэд ноцтой хор хохирол учруулж болзошгүй бөгөөд авторитар нөхцөлд тэднийг тагнаж, мөрдөж, бүр дуугүй болгож ч магадгүй.

Мьянмарт дараа нь болсон үйл явдал энэ эрсдэл огтхон ч таамаг төдий биш гэдгийг харуулав. Мөн хүчирхэг компаниуд үйлчилгээнээс нь хамааралтай хүмүүсийг үр дагаврыг нь үүрүүлэн үлдээж, бизнесээ худалдаад л хариуцлагаас мултарч болохгүйн учрыг илчилсэн юм.

Энэ нь чухал, учир нь Теленор Мьянмараас гарсан нь цор ганц тохиолдол огтхон ч биш. Энэ бүтэлгүйтлийн дараа харилцаа холбооны аварга компани Азийн зах зээлүүдээс системтэйгээр татан гарч эхэлсэн. 2022 онд компани Малайз дахь охин компани Диги (Digi)-гээ орон нутгийн Селком (Celcom) компанитай нэгтгэв. Дараа жил нь Тайландад орон нутгийн dtac бизнесээ True Corporation-тай нийлүүлж, хожим нь тус нэгдлийн хувьцааныхаа ихэнхийг худалдсан. Мөн 2025 оны эцсээр Теленор Пакистаныг PTCL-д худалдах хэлцлээ дуусгасан бөгөөд Ази дахь үлдсэн хөрөнгөөсөө салах төлөвлөгөөтэй байна.

Илүү өргөн хүрээнээс харвал, харилцаа холбооны үндэстэн дамнасан операторууд хэдэн арван жилийн турш тэлсэн гадаад дахь үйл ажиллагаагаа багасгаж байна. Африкийн хамгийн том харилцаа холбооны оператор MTN 2020 онд геополитикийн эрсдэлийн улмаас Ойрхи Дорнодоос “эмх цэгцтэй гарах” төлөвлөгөөгөө зарласан. Тус компани 2025 он гэхэд Сири, Йемен, Афганистан дахь үйл ажиллагаагаа зогсоосон. MTN мөн 2024 онд зардлаа даах боломжгүй болсныг шалтаглан Гвиней-Бисау болон Гвиней-Конакри дахь салбараа худалдах хэлцлээ дуусгав.

Илүү ашигтай цөөн гол зах зээл болох Их Британи, Бразил, Герман, Испанид дахин анхаарлаа төвлөрүүлэх зорилгоор Испанийн харилцаа холбооны аварга Телефоника (Telefónica) испани хэлтэй Латин Америкаас гарах алхмаа түргэтгэв. Зөвхөн 2025 онд гэхэд тус компани Аргентин, Перу, Уругвай, Эквадор дахь охин компаниудаа худалдаж, 2026 оны эхээр Колумб, Чили, Мексикээс гарав.

Харилцаа холбооны компаниуд гарах шалтгаан нь геополитикийн хурцадмал байдлаас эхлээд өндөр зардал хүртэл янз бүр. Гэсэн хэдий ч бид нэгэн чухал асуулт тавих ёстой: харилцаа холбооны оператор хэрэглэгчдээ орхин гарсны дараа тэдэнд юу өөрчлөгдөх вэ?

Сүлжээ хэрэглэгчдэд үйлчилгээгээ үргэлжлүүлэн үзүүлэх ч худалдааны дараа ил тод байдлын практик, мэдээлэл хамгаалах дотоод журам, протокол өөрчлөгдөж болно. Зах зээлээс гарахын эрсдэл яг энд үл анзаарагдам байдаг. Теленор, MTN, Телефоника бүгд хүний эрхийн албан ёсны бодлого, мэдээлэл хамгаалал болон аюулгүй байдлын журам, ил тод байдлын тогтмол тайлан зэрэг боловсронгуй засаглалын тогтолцоог бий болгосон. Судалгаагаар эдгээр компани харилцаа холбооны салбарт ил тод байдал, хариуцлагын хувьд хамгийн сайн үзүүлэлттэй компаниудын тоонд ордог болох нь харагдсан.

Эдгээр ил тод байдлын тайлан харилцаа холбооны компаниуд засгийн газрын шаардлагыг хэрхэн шийдвэрлэдгийг харах боломж олгодог. Тайлангуудад засгийн газраас хэрэглэгчийн мэдээлэл авах, контент хязгаарлах, сүлжээ тасалдуулах хүсэлтэд хариу өгөх журмыг тодорхойлж, янз бүрийн зах зээл дэх ийм хүсэлтийн тоо мэдээллийг нийтэлдэг. Ил тод байдал дангаараа хүчирхийллээс сэргийлж чадахгүй ч засгийн газрууд компаниудад хэрхэн шахалт үзүүлдгийг олон нийтэд баримтжуулан үлдээдэг.

Гэвч өмчлөл солигдоход ил тод байдлын тайлан ихэнхдээ үргэлжлэхгүй байгааг бид илрүүлсэн. Үндэстэн дамнасан оператор зах зээлээс гармагц тухайн улсад тайлан гаргахаа угаасаа зогсооно. Харамсалтай нь, түүнийг залгамжлагчдын дийлэнх нь ил тод байдлын ижил түвшинг хадгалж чаддаггүй.

Телефоникагийн Латин Америк дахь хөрөнгийг удаа дараа худалдан авсан Милликом (Millicom) компани түүний Уругвай, Эквадор дахь салбар болон Колумб дахь хяналтын багц хувьцааг авсан. Милликом хууль сахиулах байгууллагын хүсэлтийн талаарх мэдээллээ нийтэлдэг ч тоо мэдээллийг улсаар бус бүс нутгаар нэгтгэдэг. Түүнчлэн 2026 оны 9 дүгээр сарын байдлаар зөвхөн 2024 оны тайлан нь олон нийтэд нээлттэй байна. Бусад газар байдал бүр ч гутранги: сүүлийн үеийн бусад худалдан авагчийн аль нь ч ил тод байдлын тайлан нийтэлдэг, эсвэл өмнөх эзэмшигчийнхээ ил тод байдлын практикийг үргэлжлүүлэх амлалт өгсөн нь харагдаагүй.

Ил тод байдлын тайлан зогссоноор өмчлөл солигдох бүрийн дараа засгийн газрын шаардлагын тоо өөрчлөгдсөн эсэхийг олон нийт хянах боломжгүй болдог. Мөн эдгээр шаардлагыг дотооддоо хэрхэн шийдвэрлэж буй нь харагдахаа больдог.

Гэхдээ ил тод байдлын тайлан бол мөсөн уулын орой төдий юм. Түүний доор хэрэглэгчийн мэдээллийн хамгаалалт, байгууллагын хэм хэмжээ, эрсдэлийг дээд шатанд дамжуулах суваг, хууль зүйн болон хүний эрхийн хяналт гэх мэт засаглалын баталгааны хамаагүй өргөн механизм оршдог.

Авторитар улсуудад үндэстэн дамнасан харилцаа холбооны компаниуд ч сүлжээ хаах, вэбсайт хаах, хэрэглэгчийн мэдээллийг хүлээлгэн өгөх засгийн газрын шахалтад өртөх магадлал багагүй. Эдгээр компанид эсэргүүцэх боломж хязгаарлагдмал байж болох ч тэд ихэвчлэн төрийн хяналтад байдаг операторуудаас илүү байгууллагын хяналт дор ажилладаг. Мөн олон улсын хэвлэл мэдээлэл, иргэний нийгмийн хяналтад илүү өртдөг, нэр хүндийн эрсдэл нь өндөр бөгөөд эх орных нь тогтоосон зохицуулалтын тогтолцоо ихэвчлэн илүү хатуу байдаг.

Харин эдгээр бизнесийг залгамжилсан олон оператор засгийн газартай илүү ойр холбоотой, орон нутгийн улс төр, зохицуулалтын орчинд илүү гүн шингэсэн байж магадгүй. Нийгэм, хэвлэл мэдээлэл, төрийн бус байгууллагуудаас ирэх гадны хязгаарлалт бага тул тэд засгийн газрыг эсэргүүцэх хүсэл ч, нөөц ч багатай.

Өмчлөл солигдоход хамгаалалтын баталгаа суларч, бүр алга болж ч болзошгүй тул хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах үндсэн үүргийг зах зээлээс гарахад хоёрдугаар зэргийн асуудал мэт үзэж болохгүй. Энэ нь хэлцлийн гол бүрэлдэхүүн хэсэг байх ёстой.

Харилцаа холбооны компаниудын хувьд хариуцлагатай гаралт нь худалдан авагчийг сонгохоос нэлээд өмнө эхлэх ёстой. Теленор 2014 онд Мьянмарын зах зээлд орохоосоо өмнө хүний эрхэд үзүүлэх нөлөөллийн үнэлгээ (HRIA) хийлгэсэн. Компани мөн гарахад бэлтгэхдээ хүний эрх, мэдээллийн нууцлалыг харгалзан үзсэн гэж мэдэгддэг. Гэвч Теленор гарах алхмынхаа хүний эрхийн эрсдэлийг тусад нь үнэлсэн гэх олон нийтэд нээлттэй баримт алга.

Компаниуд зөвхөн зах зээлээс гарахад зориулсан, заавал хийх хүний эрхэд үзүүлэх нөлөөллийн үнэлгээ хийлгэж, худалдаа өөрөө хэрэглэгчдэд ямар эрсдэл үүсгэж болох, оролцогч талууд болон хэрэглэгчдийн санаа зовнил, мэдээллийг ирээдүйд хэрхэн ашиглаж, шилжүүлж болох, илэрсэн эрсдэлд хэрэглэгчдийн аль бүлэг хамгийн их өртөхийг үнэлэх ёстой.

Худалдан авагчийг шалгахдаа санхүүгийн тогтвортой байдлаас гадна худалдан авагчийн хүний эрхийн түүх, эмзэг мэдээллийг удирдах чадавх, одоо байгаа хамгаалалтын баталгаа шинэ эзэмшигчийн үед хадгалагдах эсэхийг судлах ёстой.

Түүнчлэн улс төрийн эрсдэлтэй аливаа зах зээлээс хариуцлагатай гарахдаа нэгэн үндсэн асуулт тавих хэрэгтэй: худалдааны үеэр юуг шилжүүлж болохгүй вэ? Хэрэглэгчийн бүх мэдээллийг дараагийн эзэмшигчид хүлээлгэн өгөх ёстой юу? Харилцаа холбооны компаниуд эмзэг мэдээллийг боломжтой бол тусгаарлах, нэргүйжүүлэх, бүр устгах боломжтой эсэхийг үнэлэх ёстой бөгөөд ялангуяа ийм мэдээллийг шилжүүлэх нь өндөр эрсдэлтэй хэрэглэгчдийг ил болгож болзошгүй үед энэ нь чухал.

Үүнтэй адилаар хяналт тандалтын тоног төхөөрөмж, тагнан чагнах систем, сүлжээг хянах бусад чадамж зэрэг зарим техникийн дэд бүтцийг ердийн дэд бүтэц мэт автоматаар худалдаанд багтааж болохгүй. Норвегийн эрх баригчид одоо Теленор Мьянмарыг худалдахдаа Норвегийн засгийн газрын шаардлагатай зөвшөөрөлгүйгээр хориг арга хэмжээнд хамаарах хяналт тандалтын тоног төхөөрөмж шилжүүлсэн эсэхийг шалгаж байна.

Хэрэв Теленорын жишээ өндөр эрсдэлтэй зах зээлээс хайхрамжгүй гарахад юу буруу болж болохыг хүн бүрт сургамж болгож байгаа бол MTN-ий Иранаас гарах дуусаагүй үйл явц компаниуд дараагийн гаралтаа өөрөөр хийж чадах эсэхийг шалгах сорил болж магадгүй.

MTN Ирансел (Irancell) компанийн 49 хувийг эзэмшсэн хэвээр байна. АНУ-аас Иранд тавьсан одоогийн хориг арга хэмжээ ч гарах аливаа оролдлогыг хүндрүүлж байна. Энэ оны эхээр дотоодын эсэргүүцлийн жагсаалын үеэр интернэт таслах тушаалыг хойшлуулсан хэмээн Ираны эрх баригчид Ирансел-ийн гүйцэтгэх захирлыг огцруулахад MTN эсэргүүцэл илэрхийлсэн. Энэ нь MTN-ий Иран дахь байр суурийг Теленорын Мьянмар дахь замналаас ч илүү хүндрүүлж байна гэж үзэж болох юм. MTN эцэст нь тус улсаас гарах боломжтой болохдоо илүү хариуцлагатай гарч чадах болов уу?

Энэхүү нийтлэл нь онлайн орчинд үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг хамгаалахад зориулсан Global Voices-ийн Advox төслийн нэг хэсэг юм. Бүх нийтлэл

The Bridge булан Global Voices-ийн нийгэмлэгийн гишүүдийн өвөрмөц өнцгөөс мэдээ, үйл явдлын талаарх орон нутгийн болон олон улсын сурвалжлагын хоорондох ойлголтын ялгааг тодруулсан хувийн эссэ, тайлбар, баримтат бүтээлч зохиол нийтэлдэг. Илэрхийлсэн үзэл бодол нь нийгэмлэгийн нийт гишүүдийн байр суурийг заавал илэрхийлэхгүй. Бүх нийтлэл

Global Voices бол нийгэмлэгийг бэхжүүлж, хүний эрхийг хамгаалахад тууштай хэвлэл мэдээлэл хүмүүс өөрийн нийгэмлэг, улсын хилээс гадна болж буй үйл явдлыг хэрхэн мэдрэхэд эерэгээр нөлөөлж чаддагийн хамгийн анхны бөгөөд хамгийн тод жишээнүүдийн нэг юм.

Энэ ажлыг үргэлжлүүлэхэд маань туслахын тулд хандив өргөхийг хүсье.