Прага Гитлерийн эсрэг тэмцсэн цыган эсэргүүцлийн дайчдыг хүндэтгэв

Чех, Словакийн хагас сая гаруй цыган хүний хувьд 2026 оны 10 дугаар сарын 15 чухал үйл явдал болов гэж DW мэдээлэв. Тэр өдөр Прагийн цыган үндэстний сэргэн мандлын музейд Чехийн түүхийн бараг мартагдсан бүлгийн тухай үзэсгэлэн нээгдсэн. Үзэсгэлэн 1938-1945 онд нацист Германы эзлэн түрэмгийлэл, Чехословак задарсан үед Чех, Словакийн цыган эсэргүүцлийн дайчдын гүйцэтгэсэн үүргийг судалжээ.

Өнөөг хүртэл Чех, Словакийн цыганууд Дэлхийн хоёрдугаар дайны түүхэнд бараг зөвхөн цыган, синти үндэстний эсрэг Холокостын хохирогчоор л харагдаж ирсэн. Богеми, Моравын протекторат гэгдэх нутагт нацист Герман дайны үеэр Чехийн цыгануудын 90 орчим хувийг хөнөөсөн. Гэвч Чех, Словакийн олон цыган эсэргүүцлийн бүлгүүдэд партизан, Чехословакийн далд армийн цэрэг болж Германы эзлэн түрэмгийлэгчдийн эсрэг тулалдаж байсан нь төдийлөн мэдэгддэггүй.

Музейн захирал, хуульч, прокурор асан, Чехийн хамгийн алдартай цыган идэвхтнүүдийн нэг Эмил Шчука нээлтэд ирсэн олон зуун хүнд “Бид зөвхөн хохирогч байгаагүй, бид бас баатрууд байсан” гэж хэлэв. Түүний хэлснээр энэ сэдэв Чех, Словакийн түүх бичлэгт олон арван жил бүрэн гадуурхагдаж ирсэн тул цыганууд дайны баатруудынхаа хувь заяаг өөрсдөө баримтжуулахаар шийджээ.

Үзэсгэлэнд нацистуудын эсрэг тулалдсан Чехийн далд арми, эсэргүүцлийн бүлгүүдийн хамгийн нэр хүндтэй 100 цыган партизан, цэргийн дэлгэрэнгүй намтрыг харуулж байна. Үзэсгэлэнгийн куратор Радослав Шчукагийн хэлснээр архиваас 1,400 гаруй цыган дайчин олдсоноос хамгийн сонирхолтой 100 түүхийг сонгожээ.

Тэдний дунд 1944 оны 10 дугаар сард нууц даалгавраар Словак руу нисгэгдсэн Америкийн Стратегийн үйлчилгээний газрын (OSS) түрүүч Антон Фацуна бий. Мөн Лети дахь цыгануудын нацист хорих лагериас оргож, Богеми-Моравын өндөрлөгт томоохон партизаны анги байгуулж удирдсан, “Высочинагийн хар партизан” хочит Йозеф Шеринек багтжээ. 2022 онд Чехийн Ерөнхийлөгч Милош Земан түүнийг нас барсных нь дараа Баатарлагийн медалиар шагнасан.

Прага дахь Цэргийн түүхийн хүрээлэнгийн түүхч Прокоп Томек DW сувагт ярихдаа цыгануудын нацизмын эсрэг эсэргүүцлийн тухай эрдэм шинжилгээний түүхэн бүтээл байгааг мэдэхгүй гэв. Тэрээр 1,400 цыган эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд оролцсон гэдэг тоо хэтрүүлэг биш бөгөөд Чехословакийн хүн амд цыгануудын эзлэх хувьтай нийцэж байгаа бөгөөд энэ үзэсгэлэн шинэ эрин эхлүүлсэн нь эргэлзээгүй гэжээ.

Өнөөдөр ч Чех, Словакийн олон цыган угсаа гарвалаа олон нийтэд хүлээн зөвшөөрдөггүй бөгөөд энэ нь нацистын үеийн Холокостын туршлага үеэс үед уламжлагдсантай зарим талаар холбоотой. Чехийн засгийн газрын тооцоогоор тус улсад 250,000 орчим цыган амьдардаг ч 2021 оны хүн амын тооллогоор ердөө 21,000 хүн өөрийгөө цыган гэж бүртгүүлжээ. 10 сая хүн амтай Чехэд цыганууд хамгийн том гурван үндэстний цөөнхийн нэг боловч нийгмийн хувьд хамгийн гадуурхагдсан, улс төрийн төлөөлөл маш бага хэвээр байна.