Үхдэггүй медуз: хөгжлөө буцааж эргүүлж чаддаг амьтан хүний өвчнийг эмчлэхэд хэрхэн тусалж болох вэ

Жижигхэн тунгалаг Turritopsis dohrnii медузыг алах гайхмаар хэцүү гэж Би-Би-Сигийн орос хэлний алба бичжээ. Галвестон дахь Техасын A&M их сургуулийн далайн биологич Мария Мильетта тэднийг хэрчиж, буцалгаж, өлсгөж, аквариумыг нь давсаар хэт ханаж, цэнгэг ус руу шидсэн ч эдгээр уян хатан амьтад үхлийг байнга хуурдаг бололтой. Стресс үед тэд хөдлөхөө больж, аквариумын ёроол руу живээд, насанд хүрсэн сарвуутай медуз огт төсөөгүй эсийн бөмбөлөг болон хувирдаг. Нэгээс гурав хоногийн дотор энэ бөмбөлгөөс медузын амьдралын эрт үе шат болох полип ургаж, улмаар шинэ медузууд гарах колони болон томордог.

“Үхдэггүй нэг медузаас ийм олон зуун медуз үүсгэх чадвартай колони бий болдог” гэж Мильетта хэлэв. Шинэ медуз бүр зарчмын хувьд ийм аргаар залуужиж чадах бөгөөд энэ нь цагийг залуу нас руу эргүүлэх хязгааргүй мэт чадварыг харуулж байна. Эрдэмтэд эдгээр нууцыг тайлж, хүнд ижил төстэй үйл явцыг өдөөж болох эсэхийг судлахыг зорьж байна. Зорилго нь өндөр настныг нялх хүүхэд болгох биш, харин шарх эдгээх, насжилттай холбоотой өвчнийг эмчлэхийн тулд эс, эдийг илүү залуу төлөвт буцаах явдал юм.

Turritopsis dohrnii медузын нөхөн төлжих чадварын тухай анх 1992 онд Италийн биологич Стефано Пирайно мэдээлсэн бөгөөд тэрээр лабораторидоо медузуудаа амралтын өдрүүдэд хооллохоо мартсан ч долоо хоногийн эхээр савандаа шинэ полипууд олсон байна. Тэрээр медуз залуужих үед тодорхой эдүүд үүдэл эстэй төстэй төлөвт буцаж, улмаар өөр төрлийн эс болон хувирдаг дахин ялгаралтын үйл явцыг илрүүлжээ. Эрдэмтдийн мэдэж байгаагаар энэ нь амьтны ертөнцөд цорын ганц тохиолдол бөгөөд зарим гүрвэл, өт, хоёр нутагтан алдсан эрхтнээ нөхөн төлжүүлж чаддаг ч насанд хүрсэн биеэ нялх төлөвт буцаах чадвартай нь байхгүй.

Жонс Хопкинсийн их сургуулийн хүүхдийн хавдар судлаач Майкл Колдобскийн хэлснээр гол зорилго нь энэ үйл явцыг удирддаг молекулын унтраалгыг олох явдал юм. Хэрэв хүнд ижил унтраалга байвал түүнийг идэвхжүүлж, хүний эсийг илүү залуу төлөвт буцааж болох бөгөөд энэ нь цус харвалт, зүрхний шигдээсийн дараах гэмтсэн эдийн эдгэрэлтийг хурдасгах, бүр насжилттай холбоотой хараа муудах, Альцгеймерийн өвчний мэдрэлийн доройтлыг буцаах боломж олгож магадгүй юм.

Судалгаа эрт шатандаа байгаа ч анхны үр дүнгээ өгч эхэлжээ. 2022 оны судалгаагаар нэг баг Turritopsis dohrnii медузын генийг залуужих чадваргүй гэж мэдэгдэж буй төрөл зүйлийнхтэй харьцуулжээ. Испанийн Овьедогийн их сургуулийн молекул биологич Виктор Кесадагийн хэлснээр үхдэггүй медузын ДНХ-д насжилтаар хуримтлагддаг мутаци, ДНХ-ийн гэмтлийг засахад тусалдаг уураг кодлодог генийн хуулбар илүү олон байсан бөгөөд ДНХ-ийн гинжний үзүүрийг хамгаалдаг теломерыг хадгалахад оролцдог генийн хуулбар ч илүү олон байжээ. Ихэвчлэн теломер нас ахих тусам богиносдог тул медузын теломерыг сэргээх өндөр чадвар түүний урт насалдагийн түлхүүрүүдийн нэг байж болох юм.

Мильетта 2019, 2021 оны судалгаагаараа хамт олныхоо хамт үйл ажиллагаа нь тодорхойгүй учир битүүлэг генүүд болон ДНХ засварлах, теломер хадгалахад оролцдог генүүдийн идэвхжил нэмэгдсэнийг илрүүлсэн. Өөр нэг урьдчилсан судалгаагаар цистийн үе шатанд хэт идэвхждэг генүүд хүний урт наслалттай холбоотой генүүдтэй зарим талаар давхцаж байгаа нь хоёр төрөл зүйлд нийтлэг механизм байж болохыг харуулж байна. Мильетта одоо Колдобскийтэй хамтран эдгээр үйл явцыг хүний эсэд өдөөж болох эсэхийг судалж байна.

Гэсэн хэдий ч үхдэггүй медуз эмзэг амьтан юм. Мильеттагийн хэлснээр түүний лабораторид зарим медуз залуужих чадваргүй бололтой бөгөөд чадвартай нь ч хөгшрөлтөөр үхэхээс өмнө хэдэн удаа залуужих хязгаартай байж магадгүй. Байгальд ч хоол тэжээл болох планктоны өөрчлөлт, махчин амьтан, колонийг амьсгал боогдуулдаг замаг зэрэг олон хүчин зүйл тэдний үхэлд хүргэдэг. Испанийн Далайн шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн Мария Паскуаль-Торнер “Үхдэггүй медуз амьдрал, үхэл хоёр нэг бодит байдлын салшгүй хэсэг гэдгийг бидэнд сануулдаг” гэв.